هیپنوتیزم
تفاوت هیپنوتیزم و خودهیپنوتیزم چیست؟
۳ مهر ۱۴۰۵ · زمان مطالعه: ۹ دقیقه
در هیپنوتیزمِ درمانگرمحور، متخصص تمرین را هدایت میکند؛ در خودهیپنوتیزم، خودتان آن را پیش می‌برید. با تفاوت‌ها، کاربردها و یک تمرین ساده آشنا شوید.
پاسخ کوتاه: چه کسی تمرین را هدایت میکند؟
وقتی می‌گوییم «برای هیپنوتیزم پیش درمانگر رفتم»، معمولاً منظورمان این است که درمانگر، با رضایت و همکاری ما، مراحل تمرین را راهنمایی کرده است. در خودهیپنوتیزم همان فرد خودش توجهش را متمرکز میکند و از جمله‌ها یا تصویرهای ذهنیِ متناسب با هدفش کمک می‌گیرد. ممکن است این روش را در جلسه درمان یاد گرفته باشد یا برای تمرین از متن و فایل صوتی استفاده کند. در هر دو حالت، خود فرد فعال و مختار است؛ درمانگر ذهن او را «در اختیار» نمی‌گیرد.
تفاوت عملی این است که در جلسه، درمانگر می‌تواند همان لحظه واکنش شما را ببیند و تمرین را تغییر دهد؛ در خانه، خودتان مسئول انتخاب و پیش بردن تمرین هستید. درباره معنای هیپنوتیزم و تجربه یک جلسه، مقاله «هیپنوتیزم چیست؟» توضیح بیشتری دارد.
هیپنوتیزم با درمانگر چگونه پیش می‌رود؟
در یک جلسه حرفه‌ای، ابتدا درباره مشکلی که برای آن مراجعه کرده‌اید، هدف تمرین، سابقه مرتبط و نگرانی‌هایتان گفت‌وگو می‌شود. شما می‌دانید قرار است چه کاری انجام دهید و می‌توانید موافقت نکنید یا هر زمان توقف بخواهید. سپس درمانگر ممکن است از شما بخواهد بر تنفس، یک حس بدنی یا تصویری ذهنی تمرکز کنید. اگر روشی برایتان مناسب نباشد، می‌تواند همان‌جا روش را عوض کند؛ اگر ناراحت شوید، تمرین را آهسته‌تر پیش ببرد یا پایان دهد. بعد از تمرین هم با هم بررسی میکنید چه تجربه‌ای داشتید و آیا به هدف جلسه ربطی داشت یا نه.
صرفِ حضور درمانگر نتیجه را تضمین نمیکند. مهم است او برای رسیدگی به مسئله شما صلاحیت داشته باشد، هدف و مراحل را روشن توضیح دهد و حق انتخاب و توقف شما را رعایت کند. هیپنوتیزم بالینی در صورت تناسب می‌تواند بخشی از درمان باشد، اما ارزیابی پزشکی یا روان‌شناختی لازم را کنار نمی‌زند.
خودهیپنوتیزم چگونه انجام می‌شود؟
در خودهیپنوتیزم، چند دقیقه در جای آرام و امن می‌نشینید. توجهتان را به چیزی ساده، مثل تماس پا با زمین یا حرکت طبیعی نفس، برمی‌گردانید. سپس یک تلقین یا پیشنهاد کوتاه و باورپذیر برای خود انتخاب میکنید. برای نمونه، به جای «از امروز دیگر هیچ‌وقت مضطرب نمی‌شوم» می‌گویید: «اگر هنگام صحبت مضطرب شدم، می‌توانم مکث کنم و جمله بعدی را آهسته‌تر بگویم.» در پایان، به صداها و محیط اطراف توجه میکنید. این تمرین قرار نیست اضطراب را با یک جمله از بین ببرد؛ فرصتی برای تمرین کردن یک پاسخ تازه است.
بعضی افراد خودهیپنوتیزم را از درمانگر یاد می‌گیرند و بعد در خانه تمرین می‌کنند. در مروری بر پژوهشهای آزمایشی، آموزش مهارت به شکلی که فرد بتواند خودش آن را اجرا کند و فرصت تمرین داشته باشد، با نتیجه بهتر همراه بود. البته روش‌ها و گروه‌های مورد مطالعه متفاوت بودند و نمیتوان نتیجه پژوهش‌ها را به همه افراد تعمیم داد. همچنین در همه پژوهش‌ها لازم نبود فرد پیش‌تر هیپنوتیزم با درمانگر را تجربه کرده باشد.
مقایسه هیپنوتیزم و خودهیپنوتیزم
چه کسی راهنمایی میکند؟ درمانگر مراحل را توضیح می‌دهد و همراه شما پیش می‌رود. در خودهیپنوتیزم خودتان مراحل را اجرا میکنید؛ شاید از متن یا فایل کمک بگیرید.
اگر ناراحت شوید یا روش مناسب نباشد: درمانگر می‌تواند همان لحظه تمرین را تغییر دهد یا متوقف کند. در تمرین مستقل خودتان تمرین را متوقف میکنید و در صورت نیاز کمک می‌گیرید.
زمان و مکان: جلسه برنامه‌ریزی‌شده حضوری یا آنلاین. در خودهیپنوتیزم زمان و مکان امنی که خودتان انتخاب میکنید.
تناسب با شرایط شما: درمانگر می‌تواند پیشنهادها را با وضعیت شما هماهنگ کند. تمرین می‌تواند مخصوص شما باشد یا از یک متن عمومی گرفته شود.
کاربرد در درمان: هیپنوتیزم با درمانگر ممکن است بخشی از برنامه درمانی باشد. خودهیپنوتیزم می‌تواند تمرینی میان جلسات باشد؛ جای ارزیابی لازم را نمی‌گیرد.
این تفاوت‌ها نشان نمی‌دهند کدام روش همیشه نتیجه بهتری دارد. پژوهش‌ها درباره خودهیپنوتیزم برای بعضی مشکلات امیدوارکننده‌اند، اما مسئله افراد، نوع آموزش و کیفیت مطالعات یکسان نیست. بنابراین انتخاب باید با توجه به هدف و شرایط هر فرد انجام شود.
آیا گوش دادن به فایل صوتی همان خودهیپنوتیزم است؟
نه لزوماً. در بعضی فایل‌ها شما فقط صدای فرد دیگری را دنبال میکنید؛ بعضی فایل‌ها تمرین آرام‌سازی یا تصویرسازی‌اند. اگر فایل قرار است خودهیپنوتیزم را به شما یاد بدهد، بهتر است بدانید هدف تمرین چیست، بتوانید جمله‌ها را با نیاز خود هماهنگ کنید و به‌مرور بدون وابستگی به صدا نیز مراحل را اجرا کنید. نامی که روی فایل نوشته شده، به‌تنهایی نشان نمی‌دهد دقیقاً چه کاری انجام می‌دهد.
چه زمانی حضور درمانگر مناسب‌تر است؟
اگر مشکل شما شدید یا طولانی شده، اگر هنگام تمرین خاطرات آزاردهنده یا واکنش غیرمعمول پیدا میکنید، یا اگر نمی‌دانید هیپنوتیزم برای شرایطتان مناسب است یا نه، بهتر است پیش از تمرین مستقل با متخصص گفت‌وگو کنید. درد مداوم، بی‌خوابی پایدار و نشانه‌های جسمی نیز ممکن است به بررسی پزشکی نیاز داشته باشند. در بحران روانی، نشانه‌های روان‌پریشی یا گسستگی شدید، یک تمرین عمومی جای ارزیابی فردی را نمی‌گیرد.
این دو روش گاهی کنار هم استفاده می‌شوند: درمانگر شیوه تمرین را یاد می‌دهد و فرد میان جلسات آن را در خانه تکرار میکند. برای مثال، در یک پژوهش روی بزرگسالان دارای کمردرد مزمن، چند شکل آموزش خودهیپنوتیزم بررسی شد. گروه‌های دریافت‌کننده این آموزش، در مجموع کاهش بیشتری در شدت درد نسبت به گروه مقایسه گزارش کردند. این نتیجه فقط درباره افراد و روش‌های بررسی‌شده است و برای هر نوع درد یا هر فردی نتیجه یکسانی را تضمین نمیکند.
یک تمرین ساده خودهیپنوتیزم: پیش از جلسه کاری
فرض کنید تا ساعتی دیگر باید در یک جلسه کاری صحبت کنید. کمی دل‌شوره دارید و می‌خواهید جمله اولتان را آرام‌تر آغاز کنید. این تمرین کوتاه برای تمرین توجه و یک رفتار مشخص است؛ قرار نیست اضطراب را درمان کند یا حتماً شما را به حالت خاصی ببرد.
۱. زمان و جای مناسب پیدا کنید
حدود پنج دقیقه زودتر، در جای آرامی بنشینید که کسی از شما انتظار پاسخ فوری ندارد. پشتتان را راحت نگه دارید و پاها را روی زمین بگذارید. چشم‌ها می‌توانند باز یا نیمه‌باز باشند. اگر مسئول مراقبت از کودک هستید یا هر لحظه باید آماده واکنش باشید، زمان دیگری را انتخاب کنید.
۲. توجه را جمع کنید
تماس پاها با زمین را حس کنید. چند نفس را همان‌طور که خودبه‌خود می‌آیند و می‌روند دنبال کنید؛ نیازی نیست نفستان را نگه دارید یا به زور آهسته کنید. اگر فکر جلسه به ذهنتان آمد، فقط متوجه شوید و توجه را دوباره به پاها یا بازدم برگردانید. این رفت‌وبرگشت طبیعی است.
۳. یک پیشنهاد باورپذیر انتخاب کنید
آرام در ذهن خود بگویید: «وقتی نوبت من شد، پاهایم را روی زمین حس می‌کنم، یک مکث می‌کنم و جمله اول را شمرده می‌گویم.» لازم نیست جمله را بی‌وقفه تکرار کنید. اگر عبارت دیگری برایتان طبیعی‌تر است، آن را با زبان خودتان بگویید؛ مثلاً «می‌توانم با وجود دل‌شوره آرام‌تر شروع کنم.»
۴. موقعیت را کوتاه تمرین کنید
برای چند لحظه تصور کنید نام شما را صدا می‌زنند، پاهایتان را روی زمین حس میکنید و نخستین جمله را می‌گویید. تصویر واضح شرط نیست: می‌توانید فقط صدای جمله اول یا حس پاها را در نظر بیاورید. اگر تصویرسازی ناراحت‌کننده بود، آن را کنار بگذارید.
۵. تمرین را تمام کنید
به صداهای اتاق گوش بدهید، اطراف را نگاه کنید و به کاری که پیش رو دارید برگردید. بعد از جلسه از خود بپرسید: «آیا توانستم حتی یک مکث کوتاه کنم؟» هدف این است که ببینید تمرین در عمل به کارتان آمد یا نه، نه اینکه «چقدر عمیق» هیپنوتیزم شدید.
اگر در هر مرحله احساس وحشت، گم‌گشتگی یا ناراحتی غیرمعمول کردید، تمرین را متوقف کنید. برای اضطراب شدید یا مداوم، دریافت ارزیابی و کمک متناسب از تکرار یک تمرین عمومی مهم‌تر است.
نکات ایمنی پیش از تمرین مستقل
خودهیپنوتیزم را هنگام رانندگی، کار با ابزار، حمام، مراقبت از کودک یا هر کار دیگری که به توجه کامل نیاز دارد انجام ندهید. لازم نیست چشم‌ها را ببندید و هر زمان بخواهید می‌توانید تمرین را قطع کنید. اگر دچار ناراحتی شدید، سرگیجه، احساس گم‌گشتگی یا خاطرات آزاردهنده شدید، تمرین را قطع کنید، به محیط اطراف نگاه کنید و تماس پاها با زمین را حس کنید. اگر ناراحتی ادامه یافت، از متخصص کمک بگیرید. به فایل‌هایی که وعده «درمان قطعی» یا «بازیابی دقیق خاطرات» می‌دهند اعتماد نکنید.
پرسش‌های رایج
آیا برای خودهیپنوتیزم حتماً باید اول هیپنوتیزم با درمانگر را تجربه کنم؟ نه همیشه. در پژوهشهای مرورشده، افراد برای بهرهبردن از خودهیپنوتیزم لزوماً به تجربه قبلیِ هیپنوتیزم با درمانگر نیاز نداشتند. اما اگر مشکل پیچیدهای دارید یا تمرین شما را آشفته میکند، بهتر است از متخصص راهنمایی بگیرید.
آیا خودهیپنوتیزم از هیپنوتیزم درمانگر ضعیفتر است؟ نمیتوان چنین حکم کلیای داد. خودهیپنوتیزم یعنی خودتان تمرین را پیش ببرید. میزان کمک آن به هدف شما، شیوه یادگیری و شرایطتان بستگی دارد؛ حضور درمانگر هم بهخودیخود نتیجه را تضمین نمیکند.
آیا در هیپنوتیزم با درمانگر اختیارم را از دست میدهم؟ معمولاً خیر. شما در تمرین مشارکت میکنید و حق دارید بدانید قرار است چه کاری انجام شود، سؤال بپرسید، پیشنهادی را نپذیرید یا تمرین را متوقف کنید.
روزی چند بار باید خودهیپنوتیزم انجام داد؟ تعداد یکسانی برای همه تعیین نشده است. با یک تمرین کوتاه و متناسب با هدف شروع کنید و ببینید چه احساسی دارید و در زندگی واقعی چه تغییری رخ می‌دهد. اگر درمانگری تمرین را به شما آموزش داده، برنامه تمرین را با او هماهنگ کنید.
منابع
Elkins, G. R., Barabasz, A. F., Council, J. R., & Spiegel, D. (2015). Advancing research and practice: The revised APA Division 30 definition of hypnosis. International Journal of Clinical and Experimental Hypnosis, 63(1), 1–9. https://doi.org/10.1080/00207144.2014.961870
Eason, A. D., & Parris, B. A. (2024). The importance of highlighting the role of the self in hypnotherapy and hypnosis. Complementary Therapies in Clinical Practice, 54, 101810. https://doi.org/10.1016/j.ctcp.2023.101810
Eason, A. D., & Parris, B. A. (2019). Clinical applications of self-hypnosis: A systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials. Psychology of Consciousness: Theory, Research, and Practice, 6(3), 262–278. https://doi.org/10.1037/cns0000173
Tan, G., Rintala, D. H., Jensen, M. P., Fukui, T., Smith, D., & Williams, W. (2015). A randomized controlled trial of hypnosis compared with biofeedback for adults with chronic low back pain. European Journal of Pain, 19(2), 271–280. https://doi.org/10.1002/ejp.545
آگاهی یک الگوی قدیمی را یک‌شبه از بین نمی‌برد. به شما جایی می‌دهد که بتوانید پاسخ بعدی خود را انتخاب کنید.
جمع‌بندی
تفاوت هیپنوتیزم و خودهیپنوتیزم بیشتر به هدایت تمرین مربوط است: درمانگر در جلسه حضور دارد و می‌تواند بر اساس واکنش شما روش را تغییر دهد؛ در خودهیپنوتیزم، شما تمرین را خودتان پیش می‌برید. ممکن است روش را ابتدا از درمانگر یاد بگیرید و سپس در خانه تمرین کنید. هدف روشن و بررسی اثر تمرین در زندگی روزمره، از دنبال کردن تجربه‌ای عجیب یا «عمیق» مفیدتر است.
نظرات و تجربه‌ها
هنوز نظری ثبت نشده. اولین نفر باشید.